Երկուշաբթի, Հուլիս 24, 2017

 00:48

ԼՐԱՀՈՍ

ՀՀ վարչապետներ. Ով ինչ արեց. Հրանտ Բագրատյան

(12.02.1993-04.11.1996)
Շուկայական տնտեսության հիմքերը դրվել են իմ՝ վարչապետ եղած ժամանակ: Եթե նայում ենք սկզբնական ուղղվածությանը, ապա ուղղված էր դեպի ժողովրդական կապիտալիզմը. այսինքն՝ ունենալ շատ սեփականատերեր, հնարավոր առավելագույն պայքար ծավալել ահագնացող համակենտրոնացման դեմ, առավելագույնս խրախուսել փոքր բիզնեսը: Այսօրվա փոքր բիզնեսի 90%-ը այդ ժամանակ ստեղծվեց: Մենք ունեինք 250 հազար մանր տնտեսություն: Հողը խոշորներին չի տրվել, արգելված էր դա: Ինչ վերաբերում է խանութների սկզբնական սեփականաշնորհմանը, դուք հիշում եք՝ ինչքան փոքր խանութներ կային այն ժամանակ Երևանում, և լուրջ արգելքներ կային սուպերմարկետներ ստեղծելու դեմ: 2002-ին փոխվել է Հողային օրենսգիրքը: Ասել, թե նախկին քաղաքականության շարունակություն կա... ամենևին: Նոր օրենսգրքով խոշոր սեփականատերերը ավելի մեծ իրավունքներ ստացան: Եթե մենք այսօր առևտրի ոլորտում ազատորեն մուտք ենք թողնում խոշոր բիզնեսի համար, իսկ մանրին չենք թողնում դառնա խոշոր, նույնպես քաղաքականության շարունակություն չկա, որովհետև մենք հիմա չենք դնում նորմատիվեր, թե քանի սուպերմարկետ կարող է լինել: Ամեն քայլափոխի սուպերմարկետ են բացում: Ի՞նչ չափանիշներ կան դրանց համար: Սրանով մենք խթանում ենք խոշոր բիզնեսը: Ամեն մի խոշոր բիզնես հիմնելիս մենք պիտի հասկանանք դրա հետևանքները. մենք պիտի հասկանանք, որ այն ունենում է էֆեկտ, ունենում է 5%-ով էժան գին, բայց հետագա հեռանկարում այն այլևս թույլ չի տալիս գնի ան-կում: Այս տեսակետից, ինչպես ասում են, փորձած թանն անփորձ մածունից լավ է: Նույնը պիտի ասեմ տնտեսական քաղաքականության մասին, որը գոյություն ունի բանկային կամ ֆինանսական ոլորտում: Մեր ժամանակ այսպիսի պատկեր չկար: Վերցրեք ԱՊՊԱ-ն, վերցրեք, օրինակ, առողջության ապահովագրությունը. 7-8 ընկերություն կառավարության կողմից պարզապես նշանակվել են իբրև այդ բիզնեսի պատասխանատուներ: Ռիսկ չկա, շուկա չկա, մրցակցություն չկա: Գները նշանակված են, օրենքով մեզ ստիպում են այդ փողը տալ, և ամեն մի ընկերություն ԱՊՊԱ-ի միջոցով տարել է 2.5 մլն դոլարից մինչև 15 մլն դոլարի շահույթ: Դա բիզնեսի շահույթ չէ: Բոլորը գիտեն, որ ծախսը կազմելու է, ասենք, 10 հազար դրամ, բայց մեքենայի ապահովագրությունն արժե 35 հազար դրամ: Ասեմ նաև, որ այստեղ միտումնավոր բան կա. Տիգրան Սարգսյանը, երբ 2005-ին նորից վտանգ ուներ նշանակվելու Կենտրոնական բանկի նախագահ, օգնեց, որ Քոչարյանը զբաղվի բանկային բիզնեսով: Նույնը այսօր է: Նույն ձևով բիզնեսները փաթաթում է այսօրվա վերնախավին՝ փորձելով երկարաձգել իր «կյանքը»: Նա բավականին խորամանկ անձնավորություն է, իսկ խորամանկությունը վտանգավոր է, սատանայական է: Կարող է՝ ժամանակին իմ բերած փոփոխությունները ինչ-որ տեղ ժողովրդին շոկի մեջ են գցել: Կարող է՝ գցեին: Հա, ի՞նչ անենք, բայց փառք Աստծո, որ արել եմ: 94-ին արդեն տնտեսական աճ ենք ունեցել: Չանեի՝ ի՞նչ կունենայինք: Ղարաբաղը ի՞նչը փրկեց պատերազմից առաջ, գիտե՞ք: Երբ գնացինք Ղարաբաղ, տեսանք, որ մսի գնի տարբերությունը Երևանի համեմատ 25 անգամ թանկ է, Քոչարյանին դրինք մի կողմ, մի քանի հատ օրենք գրեցինք, ասացինք՝ դե շուտ ստորագրիր, գնանք: Այդպես էլ արեց: Հենց այդպես: Ղարաբաղում գոյություն ունեին սովետական բաշխման համակարգ, կոլխոզների ֆոնդեր, որոնք, միևնույն է, ռեսուրսներով ապահովված չէին: Եթե պատմականորեն հետ նայենք, ուրեմն՝ ե՛ս էի ճիշտ, որ գնացի այդ շոկային քայլերին: Բացի այն, որ հաղթեցինք, 94-ին արդեն տնտեսական աճ ունեցանք, առաջինը՝ ԱՊՀ-ում: Այո, մեզ մոտ տնտեսության անկումը կազմեց 52%, Ուկրաինայում՝ 67%, Ադրբեջանում՝ 69%, Վրաստանում՝ 75%: 94-ին մեզ մոտ էր գալիս Ռոբերտ Քոչարյանը, ասում էր. «Էս ի՞նչ է, ձեզ մոտ ծաղկում է, մեզ մոտ չկա»: Ասում էի. «Որովհետև ձեզ մոտ շուկա չկա, ա՛յ ընկեր»: Պայմանավորվեցինք, որ մենք ինչ կանենք, իրենք սուսուփուս այդ օրենքներն ու որոշումներ կընդունեն, որպեսզի շուկայական տարածք ձևավորվի Ղարաբաղում: Իսկ ինչո՞ւ էինք մենք այն ժամանակ գնում շուկայական ռեֆորմներին: Մենք եթե Վենեսուելան լինեինք, որը այդքան էներգակիրներ ունի, ջրային ռեսուրսներ՝ իր ՀԷԿ-երով, ապա կդնեինք սոցիալիստավարի կբաժանեինք: Բայց մենք այդ բոլորը չունեինք: Ունեինք մի բան՝ աշխատող, մտածող մարդ, որին ազատություն էինք տալիս: Իսկ նրանք սկսեցին ջոկել ու հակառակն արեցին. ով իրենց հետ լավ էր, մտածող չէր, դրանց էին ազատություն տալիս: Մենք չէի՞նք կարող պարտադիր ապահովագրություն սահմանել, մեր ընկերություններին նշանակեինք, փողը դնեինք գրպաններս: Կարող էինք՝ չէինք անում: Մենք չէի՞նք կարող կոնյակի գործարան կամ «Արմենտել» վաճառել: Մենք այնքա՛ն առաջարկ ենք ունեցել ավելի՛ թանկ գնով, քան 4 տարի հետո եղավ:


Ինչ վերաբերում է այն բանին, որ մենք դրել ենք օլիգոպոլիայի հիմքը, ապա ես էլ ասում եմ՝ դա մե՛ր ժամանակ չի եղել, ձե՛ր ժամանակ է եղել: Մեզ հիշեցնում են, թե՝ սա ձեր ժամանակ սկսվեց: Ի՞նչը սկսվեց ախր: Մեզ ասում են՝ նայեք Սուքիասյանին: Սուքիասյանն իր բերանով է ասել մամուլին, որ «Ռոսիա» կինոթատրոնը Բագրատյանն այդպես էլ մեզ չտվեց: Հիմա փառք Աստծո, որ նա բիզնեսով է զբաղվում, ընդհանրապես ոչ ոք չզբաղվե՞ր: Իսկ դուք կարո՞ղ եք ասել մի դեպք, որ իմ եղբայրներից մեկը պետությունից բան ստացած լինի: Չեք կարող ասել, բացառվում է: Եթե մի հատ հարազատ էլ ինչ-որ մի ֆաբրիկայում որևէ մասնակցություն էր ունենում, ապա մեզանից հետո՝ սեփականաշնորհման ընթացքում: Մարդկանց ճնշող մասը, ովքեր իշխանություն էին 1990-ականների սկզբին, այդպիսի բան իրեն թույլ չի տվել, չեմ ասում՝ բոլորը: Օրինակ՝ իմ կառավարությունն եմ վերցնում, 22 նախարար էին. մի քանիսի նկատմամբ լուրջ դժգոհություններ ունեմ, բայց երբ սկսում եմ վերլուծել՝ լավ, իմ օրոք ի՞նչ են վերցրել, ստանում եմ պատասխան՝ գրեթե ոչինչ: Ձեզ հայտնի է, որ 96-ին ուժայինները պայքարում էին իմ դեմ: Հիմա հասկանում եմ՝ ինչու, որովհետև ես միշտ զսպում էի նրանց, թույլ չէի տալիս, տեղն էի դնում: Այդ պայքարը եղել է ոչ թե ավելի ազնիվ կառավարման համար, այլ՝ թող ամեն ինչ վերցնենք մեզ: Ի վերջո այդ միտումը՝ ամեն ինչ վերցնել իշխանության ձեռքը, հաղթեց, իսկ 98-99-ից սկսած՝ արմատավորվեց: Ուժայինները հիմա այդպիսի պրոբլեմ չունեն. ինչ ուզում են՝ վերցնում են: Նրանց դեմ պայքարող էլ չկա:
Ես չեմ ասում՝ իմ օրոք սխալներ չեն եղել, եղե՛լ են: Եղել են կոպիտ սխալներ: Օրինակ՝ երբ ետ եմ նայում, մտածում եմ՝ ավելի հետևողական պետք է լինեինք հարկերի հարցերում, շատ դաժան պետք է լինեինք: Մեղմություն ենք ցուցաբերել, երբ հայտնաբերել ենք, որ որևէ մեկը հարկը չի մուծել: Երկրորդ՝ ձևավորված չէր տեղական ինքնակառավարումը: Խայտառակ վիճակում էր: Դե, նոր էր ձևավորվում, հասկանալի է: Չես կարող մի երևույթի առաջ, որը մի քանի տարեկան է, և մյուսի, որը 15 տարեկան է, նույն պահանջը դնել: Նորմատիվային դաշտը մենք պարզապես չէինք հասցնում կարգավորել: Մի քիչ էլ հասարակական պրակտիկա պիտի լինի, որ իմանաս՝ որ տեղին խփես: Ես գտնում եմ, որ այդտեղ խայտառակություն է եղել: Հետո՝ 1995 թվականին, տեղի ունեցավ շրջաններից անցումը մարզերին: Ընդունում եմ՝ այդ անցումը շատ բարդ տեղի ունեցավ: Բարդ էլ պիտի լիներ, ես չէի կարող ոչինչ անել, ուղղակի մեր օրոք դա տեղի ունեցավ: Բայց մեր օրոք տեղի ունեցան հերոսական աշխատանքներ, օրինակ՝ ատոմակայանի վերագործարկումը: Այն ծանր տարիներին երկրորդ էներգաբլոկը վերագործարկվեց: Արդեն 15 տարի առանց պատերազմի այս պետությունը չի կարողանում ոչինչ կառուցել: Ես վստահ չեմ, որ մենք նոր ատոմակայան կունենանք: Ես նաև մտավախություն ունեմ, որ մի օր այս ատոմակայանը կփակվի, և մենք կմնանք նորից առանց էլեկտրականության:
Շատ հարցեր իդեալական են կարգավորվել: Օրինակ՝ հողը իդեալական բաժանվեց: Ես ընդունում եմ, որ գործարաններից լուրջ սարքավորումներ դուրս բերվեցին, չնայած մեզնից հետո ընդհանրապես բոլորն են դուրս բերվել: Բայց ես թույլ տվեցի, որ, օրինակ, «Պրոմեթեյ» ընկերությունն իր սարքավորումները դուրս բերի Ուզբեկստանում շինարարություն անելու համար: Ես մինչև հիմա տեղեկություն չունեմ՝ այդ սարքավորումները հետ եկա՞ն Հայաստան, թե՞ չէ: Ինձնից հետո ոչ ոք դրան չի հետևել: Բայց այն ժամանակ ես հնարավորություն էի տալիս, որպեսզի մարդը փող աշխատի: Դուք մեր մասշտաբները պատկերացրեք: Ես գազը բերում էի Թուրքմենստանից, և 5 տարում ընդամենը 30 մլն դոլար էի պարտք մնացել: Հիմա մենք գազը բերում ենք Ռուսաստանից, մի տարվա մեջ 120-130 մլն պարտք ենք կուտակում: Այսինքն՝ հարցեր կան, որոնց համար կառավարությունը շատ ավելի կոռեկտ էր աշխատում և շատ ավելի խիստ: Մեր ժամանակ այս օդանավակայանի շենքը չկար, հետո՞: Բայց կարծում եմ՝ ավիացիայի վիճակն ավելի վատ չէր, նման բարձր գներ չկային, ավիատոմսերի գներն անհամեմատ ավելի ցածր էին: Մեր ժամանակ, այո, ճանապարհների վիճակը վատ էր: Հասկանում ենք, չէ՞՝ կյանքը առաջ է գնում: Մեր ժամանակ շատ աշխատեցինք, բայց Սևանի թունելը բացվեց արդեն Քոչարյա-նի օրոք: Գիտեք, բաներ կան, որ չենք կարող հենց այնպես դնել ու համեմատել: Դրանք չեն համեմատվի, 15 տարի է անցել: Համաշխարհային տնտեսությունը 15 տարում աճել է 2.5 անգամ: Ինչ-որ բան պիտի աճեր, իհարկե: Մեր ժամանակ, երբ որ ես պաշտոնից հեռանում էի, թոշակը 5000 դրամ էր, բյուջեի աշխատավարձը՝ 15000: Բայց նախ գնողունակությունը ավելի պակաս չէր, քան թե հիմա, երկրորդը՝ ինչ-որ հույս կար: Թոշակը միջին աշխատավարձի 34-35%-ն էր կազմում, ոչ թե 25%-ը, ինչպես հիմա: Այնպես որ, ես չեմ ուզում այդպես համեմատել:
Ինչ վերաբերում է կադրերին, ապա այն ժամանակ ի՞նչ կադրեր կային: Հիմա, փառք Աստծո, բավական սովորած երեխաներ կան, լեզուներին տիրապետող, արտասահմանյան համալսարաններն ավարտած, որ դեռ մի բան էլ կարող են սովորեցնել քեզ: Ի՞նչ կադր կար. ում ճանաչում էինք, ով ձեռքներս ընկնում էր, բերում գործ էինք առաջարկում: Միայն փորձում էինք քարոզ կարդալ: Մի կարևոր բան կար այդ ամենի հետ մեկտեղ. բոլորը գիտեին, որ հանկարծ եթե փորձեն մի բան այնպես չանել, անմիջապես կազատվեն աշխատանքից: Կարող եմ վստահ ասել՝ պետության սկիզբը լավ է եղել: Միայն ես չեմ ասում, Համաշխարհային բանկի զեկույցները նայեք. «Կովկասյան վագր» ասվածը վերաբերում է 1990-ականների սկզբի կառավարությանը: Դա թռիչք է եղել: Մենք, Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ, 1996-ին համարվել ենք լավագույնը:

Հռիփսիմե Ջեբեջյան



ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ