Կիրակի, Նոյեմբեր 19, 2017

 07:04

ԼՐԱՀՈՍ

Որտեղ սայթաքեցինք. Վազ­գեն Մա­նու­կյան

Պե­տու­թյուն կա­ռու­ցե­լիս մեր ե­րա­զանք­նե­րին ա­նընդ­հատ փո­խա­րի­նե­ցին ու­րիշ­նե­րի ե­րա­զանք­նե­րը: 

Շարժ­ման մեջ մտան մար­դիկ, ով­քեր տար­բեր ե­րա­զանք­ներ ու­նե­ին. մե­կը պայ­քա­րում էր Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թյան հա­մար, մե­կի կռի­վը ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նա­չումն էր և այլն: Տար­բեր շեր­տեր խառն­վե­ցին ի­րար: Մի­ա­վո­րո­ղը ա­ռա­ջին հեր­թին, ի­հար­կե, Ղա­րա­բաղն էր: Բայց ան­ցավ մի շր­ջան, և պարզ դար­ձավ, որ Ար­ցա­խի հար­ցը մի­այ­նակ լի­նել չի կա­րող, այն ու­րիշ հար­ցե­րով պետք է ու­ղեկց­վի: Եվ բո­լոր մեր ե­րա­զանք­նե­րը ամ­փոփ­վե­ցին ու գր­վե­ցին Հայոց հա­մազ­գային շարժ­ման գա­ղա­փա­րա­կան սկզ­բունք­նե­րի մեջ:

­Մենք ժա­ռան­գել է­ինք 1915 թվի ցա­վը,  դրան գու­մար­վել էր մեծ ի­նք­նավս­տա­հու­թյուն, քա­նի որ խորհր­դային շր­ջա­նում մենք մեծ թռիչք­ներ ու­նե­ցանք տն­տե­սու­թյան մեջ, մշա­կույ­թի աս­պա­րե­զում, ի­սկ Ղա­րա­բա­ղը կար­ծես ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նից մնա­ցած վեր­ջին բե­կորն էր: Եվ այդ է­մո­ցի­ան շատ մեծ նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցավ: 

 Սկզ­բում մեծ ձգ­տում դե­պի ան­կախու­թյու­նը Հա­յաս­տա­նի ժո­ղովր­դի մեջ այն­քան չկար: 1915 թվից հե­տո մեր մեջ այն մտա­ծո­ղու­թյունն էր նս­տած, որ մեր հար­ևա­նը հզոր է ու մեզ ո­չն­չաց­նող, և ո­րը գե­ո­պո­լի­տիկ ծրագ­րեր ու­ներ պան­թուր­քիզ­մի գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյամբ, որ ան­կախ լի­նե­լու դեպ­քում մենք չենք կա­րող վե­րա­կանգ­նել մեր կո­րուստ­նե­րը: Եվ մեր ամ­բողջ հույ­սը կա­պում է­ինք Խորհր­դային Ռու­սաս­տա­նի հետ: Ան­կա­խու­թյան զգա­ցո­ղու­թյունն ա­ռա­ջա­ցավ Սում­գայի­թից հե­տո, ե­րբ տե­սանք, որ այն եր­կի­րը, ո­րի հետ հույս է­ինք կա­պում և պաշտ­պան­ված զգում, չմի­ջամ­տեց կո­տո­րա­ծին: Ա­ռա­ջին ջո­կատ­ներն ա­ռա­ջա­ցան այդ ժա­մա­նակ, և շա­տերն է­ին ա­սում, որ այդ ճա­նա­պար­հը տա­նում է դե­պի պա­տե­րազմ: Հա­ջորդ շատ թարմ հո­սանքն ա­ռա­ջա­ցավ, ե­րբ բան­տից վե­րա­դար­ձան Պա­րույր Հայ­րի­կյանը, Ա­շոտ Նա­վա­սար­դյա­նը, մյուս­նե­րը և ան­կա­խու­թյան գա­ղա­փա­րը բե­րե­ցին ի­րենց հետ: Հաս­կա­նում է­ինք, թե ո­ւր է տա­նում շար­ժու­մը, բայց  մարդ­կանց մեջ պետք էր հա­սու­նաց­նել դա: 

- Ի­նչ­պե՞ս ձևա­վոր­վեց Է­լի­տան:

-Շարժ­ման ըն­թաց­քում մենք ա­մեն ի­նչ ա­նում է­ինք, որ ե­րբ քանդ­վի Խորհր­դային Մի­ու­թյու­նը, չմ­նանք նրա փլա­տակ­նե­րի տակ: Այն­քան է­ինք զբաղ­ված այդ խնդ­րով, որ ու­շադ­րու­թյուն չդարձ­րինք, թե ի­րա­կան վտան­գը որ­տե­ղից է գա­լիս: ԽՄ փլու­զու­մը ա­մե­նա­խա­ղաղ հե­ղա­փո­խու­թյունն էր ար­տա­քի­նից: Բայց ե­թե մի պե­տու­թյուն գնում է ան­կա­խու­թյան, դա ար­դեն հս­կա­յա­կան հե­ղա­փո­խու­թյուն է, ո­րը քան­դում է ո­ղջ ե­րկ­րի ներ­քին մտա­ծո­ղու­թյու­նը, կա­պե­րը: Ե­թե մի եր­կիր բռ­նա­պե­տու­թյու­նից ան­ցնում է պառ­լա­մեն­տա­րիզ­մի, դար­ձյալ դա հս­կա­յա­կան պայ­քար է, ո­րը քան­դում է մարդ­կանց կյան­քը, նոր ի­րա­վի­ճակ է ստեղ­ծում: Մենք այդ հե­ղաշր­ջումն էլ ա­րե­ցինք: Եր­րոր­դը ան­նա­խա­դեպ էր. կո­մու­նիզ­մից ան­ցում կա­­­պի­տա­լիզ­մին: Մենք այդ ճա­նա­պար­հին կո­րուստ­ներ տվե­ցինք, և ես կար­ծում եմ, որ հիմ­նա­կան կո­րուստ­նե­րը հենց եր­րոր­դի ժա­մա­նակ է­ին: Ստեղծ­վեց ան­նա­խա­դեպ ի­րա­վի­ճակ. մի­լի­ո­նա­վոր դոլ­ար­նե­րի հարս­տու­թյուն, ո­րը ոչ մե­կին չի պատ­կա­նում, պատ­կա­նում է պե­տու­թյա­նը, ին­չը նշա­նա­կում է ոչ մե­կին չպատ­կա­նել: Դա ի­նչ-որ ձևով պետք էր տալ մարդ­կանց: Մի քա­նի սցե­նար կար՝ ի­նչ ճա­նա­պար­հով: Ես կողմ­նա­կից է­ի մի ճա­նա­պար­հին: Բայց ա­պա­գա է­լի­տան, ա­պա­գա հա­րուստ­նե­րը դար­ձան այն մար­դիկ, ով­քեր ար­դեն ու­նե­ին տն­տե­սա­կան փորձ, ցե­խա­վիկ­ներ է­ին կամ գոր­ծա­րան­նե­րի տնօ­րեն­ներ, ով­քեր կկա­րո­ղա­նային տն­տե­սու­թյունն աշ­խա­տեց­նել: Բայց նրանք, ով­քեր դառ­նում է­ին տն­տե­սա­կան է­լի­տա, ավ­տո­մատ կեր­պով դառ­նում է­ին քա­ղա­քա­կան է­լի­տա:­

Իմ վար­չա­պե­տու­թյան օ­րոք գա­լիս է­ին  շարժ­ման տղա­նե­րից, ա­սում է­ին՝ դու պե­տու­թյուն ես ու­զում կա­ռու­ցել, որ­տեղ կլի­նեն հա­րուստ մար­դիկ, բայց այդ հա­րուստ մար­դիկ ոչ թե մենք կլի­նենք, ով­քեր հե­ղա­փո­խու­թյուն են ա­րել, այլ կլի­նեն այն մար­դիկ, ո­ւմ դեմ մենք ի­նչ-որ տեղ պայ­քա­րել ե­նք: Ե­թե սե­փա­կա­նու­թյունն ը­նկ­նում է պա­տա­հա­կան մարդ­կանց ձեռ­քը, ո­ւշ թե շուտ դա կանց­նի այն մար­դու ձեռ­քը, ով կկա­րո­ղա­նա աշ­խա­տեց­նել այն, բայց այդ ճա­նա­պար­հին ար­դեն ու­նե­նում ե­նք կո­րուստ­ներ: Օ­րի­նակ՝ Պո­ղո­սին հա­զար դո­լա­րով տա­լիս են մի գոր­ծա­րան, ո­րն ար­ժեր մի­լի­ոն: Նա, բիզ­նես­մեն չլի­նե­լով, պարտք կվերց­նի, կառ­նի, բայց հաս­տոց­նե­րը կվա­ճա­ռի 10-15 հա­զար դո­լա­րով  ու կհա­մա­րի, որ ին­քը լուրջ բիզ­նե­սով է զբաղ­վում, ի­սկ գոր­ծա­րա­նը կկանգ­նի: Այս սցե­նա­րը բա­վա­կան դեր խա­ղաց Հա­յաս­տա­նում, դրա հա­մար էլ սկ­սե­ցին  վերև բարձ­րա­նալ մար­դիկ, ո­րոնք շարժ­ման խո­շոր դե­րա­կա­տար լի­նել չէ­ին կա­րող, և հա­կա­ռա­կը՝ շատ մար­դիկ, ով­քեր շարժման մեջ դե­րա­կա­տա­րում ու­նե­ին, կա­մաց-կա­մաց ան­ցան ստ­վեր, և կյան­քը փոխ­վեց: 

Ես կար­ծում եմ, որ իս­կը ժա­մա­նակն էր օ­րի­գի­նալ մտա­ծող մարդ­կանց, ո­րով­հետև մի­այն  օ­րի­գի­նալ մտա­ծո­ղու­թյամբ կա­րե­լի էր այդ վի­ճա­կը շտ­կել, ստան­դարտ ճա­նա­պարհ­ներ չկային, ստեղծ­ված մտա­ծո­ղու­թյու­նը օ­գուտ չէր բե­րում: Եվ ես կար­ծում ե­մ՝ այն մար­դիկ, ով­քեր ստանձ­նել է­ին այդ գոր­ծը,  փոր­ձե­ցին մի­ջազ­գային հան­րու­թյան կող­մից թե­լադր­վող կամ  խոր­հուրդ տր­վող ստան­դարտ­նե­րով ա­ռաջ­նորդ­վել, ին­չը սխալ էր:

- Դա մի­ա՞կ պատ­ճառն էր մեր սայ­թաք­ման:

- Ոչ: Գի­տե՞ք ի­նչ, Խորհր­դային Մի­ու­թյու­նում փո­ղը դեր ու­ներ, բայց  ո­րո­շիչ չէր:  Հա­մե­մա­տում է­ին՝ բու­ֆետ­չի­կի տղա, թե ին­ժե­նե­րի տղա.  բու­ֆետ­չի­կը մի քա­նի ան­գամ ա­վե­լի փող էր ստա­նում, բայց ա­սում է­ին՝ ին­ժե­նե՛ր, այ­սինքն՝ լրիվ ու­րիշ մտա­ծո­ղու­թյուն կար: Ի­սկ ե­րբ ըն­կանք այս հի­պե­րա­լիզ­մի մի­ջա­վայ­րի մեջ, գլ­խա­վոր չա­փա­նի­շը դար­ձավ փո­ղը, մի­ակ չա­փա­նի­շը, ու չենք կա­րո­ղա­նում դրա­նից դուրս գալ: Չէ­ի ա­սի, թե չի փոխ­վել վի­ճա­կը, բայց մենք դեռ ի­մու­նի­տետ չու­նենք փո­ղի դեմ պայ­քա­րե­լու. դա շատ վտան­գա­վոր է: Այդ տե­սա­կե­տից ար­ժե­քային  հա­մա­կար­գի փո­փո­խու­թյուն­ներ տե­ղի ու­նե­ցան, ո­րի մեջ դրա­կանն էլ կար, օ­րի­նակ՝ ա­զա­տու­թյան գա­ղա­փա­րը, ո­րը մտավ ե­րի­տա­սար­դու­թյան մեջ, հայ լի­նե­լուց բա­ցի նաև աշ­խար­հի քա­ղա­քա­ցի լի­նե­լու  գա­ղա­փա­րը, մինչև ե­կանք այն եզ­րին, ե­րբ Եվ­րո­պայի կող­մից թե­լադր­ված ա­զա­տու­թյու­նը սկ­սեց հա­կա­սել մեր տրա­դի­ցի­ոն մտա­ծո­ղու­թյա­նը: 

Հայե­րը, ի­նչ­պես ա­մեն մի ժո­ղո­վուրդ, ու­ժեղ են ե­ղել, ե­րբ մի­ա­վո­րող գա­ղա­փար են ու­նե­ցել: Այդ մի­ա­վո­րող գա­ղա­փա­րը պետք է պա­հան­ջի ոչ մի­այն ան­ձնա­զո­հու­թյուն, այլ նաև ի­նչ-որ բան պետք է տա: Եվ մի­ակ գա­ղա­փա­րը, որ հի­մա կա­րող է լի­նել, հա­մաշ­խար­հային ազ­գի գա­ղա­փարն է, ո­րի մեջ  տե­ղա­վոր­վում է և՛ Ղա­րա­բա­ղը, և՛ ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը և այլն: Դու ա­ռա­քե­լու­թյուն ու­նես, դու ա­սե­լիք ու­նես այս աշ­խար­հում, և ի­նչ­քան շատ ես ա­ռաջ գնում այդ աշ­խար­հով, քո թի­մը այն­քան շատ է շա­հում, ու այդ շա­հա­ծը հաս­նում է նաև քեզ: Օ­րի­նակ՝ հրե­ա­նե­րի մեջ նույ­նիսկ հի­մա մար­դիկ կան, որ հրե­ա չեն, բայց ու­զում են հրե­ա ձևա­կերպ­վել դր­սում, դա ոչ մի­այն նրանց հա­մար հպար­տու­թյուն է, այլև նյու­թա­կան շահ է բե­րում: Այդ տե­սա­կե­տից շատ կար­ևոր է հա­սա­րա­կու­թյան ճիշտ կա­ռուց­ված­քը: Չի կա­րող պա­տա­հել, որ որ­ևէ ե­րկ­րում ամ­բողջ ազ­գը ոգ­ևոր­ված լի­նի, ի­սկ մի ե­րեք օ­լի­գարխ վեր­ևում կանգ­նած լի­նեն, ամ­բողջ թի­մի աշ­խա­տա­ծը գնա նրանց, ու թի­մը ստի­մուլ ու­նե­նա: Գու­ցե գռե­հիկ է նման բան ա­սե­լը, բայց պրագ­մա­տիկ է: Սա՝ թի­մային գա­ղա­փա­րի մա­սին: Ի­սկ ե­րկ­րոր­դը զուտ մարդ­կային գոր­ծոնն է: Ոչ ոք չի ու­զում մի­այ­նակ ապ­րել, մարդն ու­զում է պետք լի­նել ու­րի­շին: Դրա հա­մար հու­մա­նի­տար հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ կան աշ­խար­հում: Ազ­գու­թյու­նը շատ փոքր բան է,  նրանք ապ­րում են՝ իրենց ամ­բողջ մարդ­կու­թյան թի­մի ան­դամ զգա­լով, ի­սկ հա­մաշ­խար­հային  ազ­գը տա­լիս է ի­րա­վունք զգա­լու այդ թի­մի ան­դամ: Ես կար­ծում եմ, որ այս ո­ւղ­ղու­թյամբ պետք է գնալ, բայց դա կախ­ված է ոչ մի­այն սփյուռ­քից, այլև Հա­յաս­տա­նից: Հա­յաս­տա­նը պետք է փոխ­վի, դառ­նա այդ­պի­սի պե­տու­թյուն: Հա­յաս­տա­նի ղե­կա­վար­նե­րը պետք է լի­նեն մար­դիկ, ո­րոնք ըն­կալ­վում են հա­մաշ­խար­հային հան­րու­թյան կող­մից:  Ստ­րուկ­տու­րան պետք է լի­նի մի քա­նի բևեռ­նե­րով: Ա­մե­րի­կան պետք է լի­նի մի բևեռ,­ Մի­ջին Ար­ևել­քը՝ մի բևեռ և այլն, բայց այդ բևեռ­նե­րի մեջ Հա­յաս­տա­նը ֆուն­դա­մեն­տալ դեր պետք է խաղա: 

-Ա­ռանց գա­ղա­փա­րի՞: 

- Գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյուն ի­հար­կե պետք է լի­նի, բայց ես շատ եմ վա­խե­նում, որ փոր­ձում ե­նք դնել այն­պի­սի էկ­զո­տիկ գա­ղա­փար­ներ, ո­րոնք ժա­մա­նա­կա­կից աշ­խար­հում գո­յու­թյուն չու­նեն: Շատ հեշտ է մի­ա­վոր­վել էկ­զո­տիկ գա­ղա­փա­րով, ո­րով­հետև այն եր­կա­րատև չէ: Դու պի­տի զգաս, որ քո ժո­ղո­վուր­դը բարձր է, չի նշա­նա­կում ու­րիշ­նե­րին ար­հա­մար­հող, բայց կա մի ներ­քին ոգ­ևո­րու­թյուն՝ որ ես մի ժո­ղովր­դի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ եմ, ո­րը և՛ սա է, և՛ սա է: Այդ ոգ­ևո­րու­թյու­նը պետք է ա­մեն մի ազ­գի ի­նք­նա­բարձ­րաց­ման հա­մար: 

Երևակ ամսագիր



ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ