Ուրբաթ, Նոյեմբեր 17, 2017

 23:33

ԼՐԱՀՈՍ

Ինչու չի ձևավորվում մշակութային մթնոլորտ Հայաստանում. Վահան Արծրունի

 

Մեր հանրությունը անհաղորդ է ոչ միայն իր սեփական արժեքներին, այլ, ընդհանրապես, համաշխարհային արժեքներին: Մենք կամաց-կամաց կորցնում ենք մշակութային ինքնագիտակցության սահմանները: Իսկ ազգը,  որ չունի հստակ պատկերացում իր մշակույթի սահմանների վերաբերյալ, թե որտեղ է այն վերջանում, ու որտեղից են սկսվում հարևանի մշակույթի սահմանները, չի կարող կառուցել իր ապագան: Սա իմ մտքերը չեն, հայտնի կարծիքներ են: Սա ես փաստում եմ մեծ ցավով: Չեմ կարող գնահատել իրողությունը, որովհետև, ճիշտն ասած, ելք չեմ տեսնում: Հանրությունը ուժ չունի իր ներսում առաջին հերթին` գիտակցելու խնդիրը, երկրորդ հերթին` լուծելու այն: Այդ ուժը ձևավորողը կամ հանրությանը ուղղություն տվողը, կողմնորոշողը մտավորականությունն է: Իսկ թե ինչպես մտավորականությունը խաղից դուրս հանվեց, կարող եք հասկանալ` ընդամենը ուսումնասիրելով նորագույն` վերջին 20 տարվա պատմությունը: Սա որոշակի քաղաքականության հետևանք է: Եվ այն, ինչ ասում եմ, ոչ միայն ես եմ հասկանում, այլև հասկանում են մարդիկ, ովքեր կազմակերպել են դա: Մեր պատմության մեջ յուրաքանչյուր դարաշրջանում եղել են մտավորականներ, ովքեր մշակույթի ամբողջ բեռը վերցրել են իրենց ուսերին և քարշ են տվել: Բայց դա օրինաչափություն է: Որովհետև երբ չունես քո սեփական պետությունը, ապա այդ խնդիրները մի քիչ այլ կերպ պետք  է լուծվեն: Բայց երբ ունես պետություն, դու ունես լավագույն հնարավորությունները վերաիմաստավորելու քո ազգային արժեքները: Իսկ եթե չի արվում, ուրեմն` կա որոշակի քաղաքականություն: Մշակութային քաղաքականության բացակայությունը ևս քաղաքականություն է:

Նման խնդիրներով մտահոգված են ոչ թե պետական կառույցները, այլ մատների վրա հաշված արվեստագետներ: Բայց ոնց կարող է անհատը, մի արվեստագետը լուծել պետական խնդիր: Այդ խնդիրները պետք է լուծվեն պետական լծակներով, պետական ինստիտուցիաներով: Պետությունը պիտի միջավայր ստեղծի, որպեսզի և' արվեստագետը կարողանա գործել, և' մարդիկ ճանաչեն արվեստագետին ու գնահատեն նրան ըստ արժանվույն և թույլ չտան, որ պետությունը վաստակավոր արտիստի կոչում շնորհի, ենթադրենք, անգրագետ երաժշտին: Չունի հասարակությունն այդ գիտակցությունը, նա չի կարող կողմնորոշվել: Գալիս են համերգի, ծափ տալիս, և երբ հարցնում ես, թե ինչու է հավանել, նա չի կարող պատասխանել: Ես վերջին 15 տարվա մեջ չեմ հիշում, որ նա ինչ-որ բան չհավանի, որովհետև կորցրել է լավը ճանաչելու ունակությունը: Հասարակությանն ով է կրթում: Մտավորականությունը: Իսկ մտավորականություն չունենք: Մտավորականներ կան և չեն կարող չլինել: Յուրաքանչյուր արվեստագետ ունի իր փոքր,  հոգեհարազատ մարդկանց միջավայրը, որոնց հետ կիսում է իր արվեստը: Բայց մենք անհատական խնդիրների լուծման մասին չենք խոսում: Մտավորականություն` որպես հանրային ինստիտուտ, մեր երկրում գոյություն չունի: Մի հսկայական խավ վերացել է այս տարիների ընթացքում: Կամերային երաժշտության անձնակազմը, որի հետ ես աշխատել եմ, երեք անգամ փոխվեց` այն պատճառով, որ բոլորը հայրենիքից գնացին: Եվ դրսում յուրաքանչյուրը` որպես երաժիշտ, գտել է իր տեղը: Սա վերաբերում է բոլոր ոլորտներին: Մտավորականությանը պահելը պետական քաղաքականության խնդիր է: Բնակչության ընդամենը հինգ տոկոսին պահելու համար շատ միջոցներ պետք չեն, նրանց ընդամենը ուշադրության կենտրոնում պահելու խնդիրն է և մտավորականության ներկայությունը որպես պետական անհրաժեշտություն գիտակցելը: Դա ես չեմ տեսել անկախության ողջ տարիների ընթացքում: Անկախությունից հետո մենք ծանր վիճակում էինք, բայց ստեղծեցինք բանակը, որովհետև գիտակցվեց դրա անհրաժեշտությունը: Նույն մոտեցումը պահանջում է արվեստը: Ես համոզված եմ, որ նման պետական խնդիր վերջին 20 տարիների ընթացքում դրված չի եղել, որովհետև դա պետք չէ: Տասը տարի առաջ ես սա չէի ասի, որովհետև պետությունը դեռ կայացման ընթացքում էի դիտարկում: Հիմա կարող եմ ասել, որովհետև վայելում ենք հետևանքները: Մենք ունենք բթացած հանրություն, որը դժվարանում է նույնիսկ սեփական լեզվով շարադրել  իր միտքը: Նրա առաջ հնարավոր չէ բարձրացնել արվեստի խնդիրներ, և իմաստ էլ չունի: Նայեք, թե բոլոր պետական միջոցառումների ժամանակ ինչ երաժշտություն է հնչում, օրինակ` Ղարաբաղի անկախության 20 ամյակի միջոցառման: Այնտեղ որոշակի դաստա էր, որը կապ չունի արվեստի հետ, Նույնը` պաշտոնական միջոցառումների ժամանակ, որտեղ պետք է ներկայացնել պետության դեմքը: Դուք պատկերացնում եք, օրինակ, Ռուսաստանում նախագահի երդման արարողությանը երգի Լյուբա Ուսպենսկայան երգի: Չի կարող այդպիսի բան լինել: 

Հանրությունը, որը չունի ուղեղ, առավել հեշտ ղեկավարվող է: Այդ հանրությանը կարող ես սերմացու կարտոֆիլով խաբել ընտրություններին, կարող ես 5000 դրամով գնել: Սա պարզ է այնքան, որ չհասկանալ արդեն հնարավոր չէ: 

Լուսանկարիչ ընկերս գնացել էր Չինաստան, որտեղ նրան հետաքրքրել էր ոչ թե Պեկինը, այլ երկրի գավառները: Նրան տարել էին  մի սովխոզ, որտեղ ոչ մշակույթի տուն կա, ոչ կինոթատրոն, ոչինչ: Գիտեք, թե քանի մարդ է ապրում այնտեղ: Երկուսուկես միլիոն: Երկուսուկես միլիոն մարդ ապրում է առանց այդ ամենի: Առավոտյան գնում են աշխատելու, երեկոյան գալիս են, քնում: Ապրում են հողի տակ ու երջանիկ են, որովհետև ոչ առարկայական կատեգորիաներից դուրս են մղված, գաղափար չունեն, ասենք, հայկական 1700 տարվա քրիստոնեության մասին, ոչ էլ իրենց Ցին դինաստիայի թագավորներից են տեղյակ: Ապրում են: Հիմա այստեղից հեռացրեք գաղափարական ինստիտուցիաները, մտավորականներին` կստանաք չինական տիպի  սովխոզ, որը շատ հեշտ կղեկավարվի. լույսը միացնեք` կառաջանա ուտելու ցանկություն, կանջատեք` կքնի: Սա իրողություն է: Հիմա մենք ուզում ենք նման ազգ լինել: Ես չեմ ուզում: Իսկ հանրությունը գիտակցում է դա: Ոչ: Խնդիրն այստեղ թշնամական վերաբերմունքն է սեփական ազգի նկատմամբ:

Մենք ունենք ռեսուրսներ, և այդ ռեսուրսը շատ լավ աշխատում է դրսում: Դրսում ավելի լավ գիտեն հայկական մշակույթը, հայ դասական կամ ռոք կատարումները, նկարիչներին, քան Հայաստանում: Նկարիչը դրսում ցուցահանդես է կազմակերպում, ոչ թե նրա շնորհիվ, որ նկարները գրկած դռներ է ծեծում, այլ որ հրավիրում են նրան: Իսկ ինչու են հրավիրում: Որովհետև ճանաչում են, որովհետև արժևորում են:

Բոտերոյի երկու քանդակ է դրված Երևանում, միջավայրը փոխվեց դրանից: Քանդակներից մեկի անունը դրել են չաղ կատու, մյուսինը` Հովիկ: Քանդակը և ճարտարապետությունը միջավայր ձևավորող ֆունկցիաներ են: Բայց այստեղ չեն ձևավորում: Նման մշակութային երևույթները ընդհանուր կոնտեքստից դուրս են: Եթե սեղանի շուրջ նստած են մեծություններ, և դուք նայեք սեղանի տակը, ոտքերից բացի ոչինչ չեք տեսնի, գաղափար չեք ունենա, թե ովքեր են նստած սեղանի շուրջ: Հիմա մեր հանրության հայացքը սեղանի տակ է, մենք նայում ենք երևույթին` տեսնում ենք ոտքեր: 

Արվեստի ուժը այն է, որ մի հոգին մի բանակի ազդեցություն կարող է ունենալ: Մեր ստեղծագործական պոտենցիալը շատ քիչ ազգեր ունեն: Այդ պոտենցիալի համար եթե պայմաններ ստեղծվեն, կես տարի հետո կտեսնեք, թե ոնց կփոխվի կյանքը: Բայց դա պիտի ինչ-որ մեկին պետք լինի: Իսկ այդ մեկը պետությունն է: Իտալիայում Մուսոլինիի օրոք Կալիգուլայի գալերան գտել էին ջրի տակ: Հողը հետ էին տարել մի քանի կիլոմետրով, պատնեշ էին սարքել ու հանել էին դա: Ծովն էին հետ տարել: Որովհետև պետական գերակայություն էր, նպատակն էր ստեղծել մի պետություն, որը Հռոմի շարունակությունն էր: Եվ գիտակցում էր` մենք այստեղից ենք սկսում, ինչ անենք, որ հանրությունը հասկանա, թե որտեղից ենք մենք սկսվում: Եթե հիմա մենք ունենանք պետական առաջնահերթություն, կտեսնենք` թե ինչեր են բացվելու: Պետք է ընդամենը պեղումներ կազմակերպել, ստեղծել հնարավորություն, որպեսզի հանրությունը կապը հաստատի իր անցյալի հետ, իր մշակույթի հետ: Եվ կես տարին բավարար է, որպեսզի հստակ փոխվի իրավիճակը: Տիգրանակերտում պեղումներ կատարեցին և կեսից դադարեցրին, որովհետև մշակույթը գերակայություն չէ: Իսկ եթե նավթ գտնեին, ապա կփորեին մինչև վերջ ու կհանեին: Բայց քանի որ մշակութային օբյեկտ է, ուրեմն` պետք չէ:  

Երևակ ամսագիր


ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ